Ýurdumyzda innowasion sanly tehnologiýalaryň we öňdebaryjy ylmy-tehniki çözgütleriň giňden ornaşdyrylmagy jemgyýetiň ähli ulgamlarynda özgertmeleriň üstünlikli amala aşyrylmagynyň hem-de halkyň ýaşaýyş-durmuş derejesiniň yzygiderli ýokarlanmagynyň möhüm şerti bolup çykyş edýär.
Türkmen halkynyň Milli Lideri, Gahryman Arkadagymyzyň başlangyçlary esasynda, döwlet syýasatynyň ileri tutulýan ugurlarynyň biri hökmünde ylmyň we tehnologiýalaryň ösdürilmegi Garaşsyz we hemişelik Bitarap Türkmenistan Watanymyzyň täze taryhy döwründe Hormatly Prezidentimiz Serdar Berdimuhamedowyň baştutanlygynda giň möçberli özgertmeler bilen üstünlikli dowam etdirilýär.
“Türkmenistanda sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň 2026 — 2028-nji ýyllar üçin Konsepsiýasynyň” esasy maksady – sanly infrastrukturany ösdürmekden, döwlet edaralarynyň, ykdysadyýetiň ähli pudaklarynyň netijeli ösmegi üçin amatly şertleri döretmekden, öňdebaryjy önümçilik tehnologiýalaryny dolanşyga we kanunçylyga ornaşdyrmak arkaly ýurdumyzyň bäsdeşlige ukyplylygyny ýokarlandyrmakdan ybaratdyr.
Sanly ykdysadyýeti ösdürmegiň täze maksatnamasynda dolandyryşyň netijeliligini, hödürlenilýän hyzmatlaryň hilini ýokarlandyrmak maksady bilen, emeli aň, blokçeýn, maliýe tehnologiýalary, bulutlaýyn hasaplamalar ýaly innowasion sanly tehnologiýalary ornaşdyrmak we ösdürmek göz öňünde tutulýar.
Emeli Aň - adam aňyny gaýtalamak arkaly pikirlenip we öwrenip bilýän maşynlary ýa-da programmalary döretmäge gönükdirilen kompýuter ylmynyň bir pudagydyr.
Häzirki wagtda emeli aň (EA):
- uly maglumatlar toplumyny birleşdirmek, çaklamalary kesgitlemek,
- çylşyrymly modellere esaslanyp, karar kabul etmek,
- dürli ugurlarda döredijilikli mazmun (eser) döretmek,
- suratlary, gepleşigi tanamak arkaly olary manyly düşünjelere öwürmek,
- müşderi goldawyny awtomatlaşdyrmak, marketing strategiýalaryny kämilleşdirmek we ösen seljerme arkaly amaly düşünjeleri bermek ýaly adam ýaly pikirleniş we ukyplary görkezmäge mümkinçilik berýän tehnologiýadyr.
“Maşynlary öwretmek” (Машинное обучение)– bu Emeli aňyň (EA) we kompýuter ylmynyň bir pudagy bolup, ol maglumatlary we algoritmleri ulanyp, emeli aň ulgamlaryny adamlaryň öwrenýän usuly bilen öwretmäge we kämilleşdirmäge, olaryň takyklygyny kem-kemden ýokarlandyrmaga gönükdirilendir.
“Maşynlary öwretmek” we emeli aň adalgalary bir-biriniň ornuny tutup bilse-de, olar birmeňzeş däldir. “Maşyn öwretmek” emeli aňyň köp şahalarynyň diňe biridir. Ähli “maşyn öwretmek” emeli aňdyr, ýöne emeli aň esasyndaky ähli işlere “maşyn öwretmek” diýip bolmaýar.
Emeli aň maşynlary has adama meňzeş edýän dürli strategiýalar we usullary öz içine alýan umumy adalgadyr. Emeli aň “Alexa” we beýleki akylly kömekçilerden başlap, robot tozan sorujylara we öz-özüni dolandyrýan awtoulaglara çenli hemme zady öz içine alýar.
Beýleki tarapdan, “maşyn öwretmek” modelleri resminamalary klassifikasiýa etmek, suratlary etiketlemek ýa-da zawod enjamlary üçin tehniki hyzmat tertibini çaklamak ýaly dar we anyk maglumatlary seljermek işlerini ýerine ýetirýär. “Maşyn öwretmek” tehnologiýasy esasan matematika we statistika esaslanýar, Emeli aňyň beýleki görnüşleri bolsa has çylşyrymly bolup durýar.
Emeli aňyň ulanylyşy gitdigiçe tejribe laboratoriýalaryndan has uzaklara ýaýraýar we ylymda, ykdysadyýetde we tehnologiýada möhüm gurala öwrülýär.
Soňky iki ýylyň dowamynda dünýäde Emeli aňy ulanmak arkaly gazanylan üstünlikler barada şu aşakdaky mysallary görkezmek bolar.
Logistika we üpjünçilik zynjyrlarynda emeli aň
Emeli aň usullary logistika proseslerini optimizirlemek we daşky gurşawa täsiri azaltmak üçin işjeň ulanylýar. ABŞ-da durnukly logistika kontekstinde geçirilen 2025-nji ýyldaky ylmy barlag maşyn öwrenmeginiň islegi netijeli çaklamagyny we aralyklary we uglerod zyňyndylaryny azaltmak bilen birlikde ugurlary optimizirläp bilýändigini görkezýär, bu bolsa "ýaşyl" ulag zynjyrlary üçin peýdalydyr.
Biznes dolandyryşynda we senagatynda emeli aň
Köp sanly barlaglar emeli aňyň iş prosesleriniň netijeliligini ep-esli ýokarlandyrýandygyny, karar kabul etmegi gowulandyrýandygyny we maliýe we dolandyryş maglumatlaryny gaýtadan işlemegi çaltlaşdyrýandygyny görkezýär. Mysal üçin, häzirki zaman biznes strategiýalarynda emeli aňyň strategik rolunyň gözden geçirilmegi emeli aňyň ornaşdyrylmagynyň kompaniýalara bäsdeşlik artykmaçlyklaryny berýändigini, operasiýa durnuklylygyny ýokarlandyrýandygyny we müşderi tejribesini gowulandyrýandygyny nygtaýar. Emeli aň önümçilik pudagynda öňünden çaklaýyş hyzmatlaryny, hil gözegçiligini we innowasion ylmy-barlag işlerini goldaýar.
Saglygy goraýyş we durmuş ylymlarynda emeli aň
Geýilýän sensorlaryň we enjamlaryň köpelmegi saglyk maglumatlarynyň uly möçberde ýygnalmagyna mümkinçilik berýär. “Maşyn öwretme” maksatnamalary bu maglumaty seljerip, lukmanlara anyklama we bejergide “real wagt” režiminde kömek edip biler. “Maşyn öwretme” barlagçylary rak çişlerini anyklaýan we göz kesellerini anyklaýan çözgütleri işläp düzýärler, bu bolsa adam saglygynyň netijelerine düýpli täsir edýär. Mysal üçin, ABŞ-nyň “Cambia Health Solutions” kompaniýasy “maşyn öwretmegi” enelik hyzmatyny awtomatlaşdyrmak we şahsylaşdyrmak üçin ulanýar.
Maliýe hyzmatlarynda emeli aň
Maliýe “maşyn öwretmek” taslamalary töwekgelçilik seljermesini we düzgünleşdirmesini gowulandyrýar. “Maşyn öwretme” tehnologiýasy maýadarlara fond bazarynyň hereketlerini seljermek, hedž gaznalaryny bahalandyrmak ýa-da maliýe portfellerini sazlamak arkaly täze mümkinçilikleri anyklamaga kömek edýär. Şeýle hem, ýokary töwekgelçilikli kredit müşderilerini anyklamaga we galplygyň öňüni almaga kömek edip biler. Mysal üçin, hususy maliýe kompaniýasy bolan “NerdWallet”, kredit kartlary, bank hyzmatlary we karzlar ýaly maliýe önümlerini deňeşdirmek üçin “maşyn öwrenmegi” ulanýar.
“Maşyn Görüş”
Kompýuter görüş tehnologiýasy berlen suratlary awtomatiki usulda tanaýar, takyk we netijeli beýan edýär. Häzirki wagtda kompýuter ulgamlary akylly telefonlardan, ýol hereket kameralaryndan, howpsuzlyk ulgamlaryndan we beýleki enjamlardan dürli suratlary we wideolary ulanyp bilýär. “Maşyn görüş” programmalary bu maglumatlary takyk işläp, obýektleri kesgitlemek, ýüzleri tanamak, klassifikasiýa etmek, teklipler bermek we gözegçilik we anyklamak üçin maşyn öwrenmegini ulanýar.
Mysal üçin, “CampSite” tomusky lagerler üçin öňdebaryjy programma platformasydyr. Bu lagerlerde her gün müňlerçe surat internet ulgamyna ýüklenýär, bu bolsa ene-atalara çagalarynyň işjeňligini gözegçilik etmäge mümkinçilik berýär. Çagalarynyň suratlaryny gözlemek köp wagt talap edýän we ýadawly prosess bolup biler. “CampSite” indi suratlary awtomatiki usulda kesgitlemek üçin “maşyn öwretmegi” ulandy, bu bolsa çagalarynyň täze suratlary ýüklenende, ene-atalara habar bermäge mümkinçilik berýär.
Biolukmançylyk we derman açyşlarynda emeli aň
Soňky iki ýylyň iň möhüm üstünlikleriniň biri – täze antibiotikleri çaklamak üçin emeli aňyň ulanylmagy boldy. 2024-nji ýylda çap edilen uly bir ylmy gözlegde, maşyn öwreniş algoritmleri mikrobiom maglumatlaryny ulanyp, antimikrob işjeňligi bolan milliona golaý potensial molekulalary anyklady. Sintezlenen 100 kandidatyň 79%-i mikroblaryň ösüşini basyp saklamak ukybyny görkezdi we emeli aňyň antibiotiklere garşy göreşde uly mümkinçiligini görkezdi. Şeýle gözlegler dermanlaryň çalt işlenip düzülmegine we global saglyk howplaryna garşy göreşmäge ýol açýar.
Başga bir üstünlik, rak we infeksiýalary bejermek üçin biologik serişdeleriň işlenip düzülmeginde möhüm ädim bolan beloklary aýratyn baglap bilýän funksional antitelalary döretmek üçin emeli aňyň ulanylmagydyr. 2025-nji ýylda çap edilen makalada, Nobel baýragynyň eýesiniň ýolbaşçylygyndaky ylmy topar RFantibody generasiýa modelini ulanyp, antitela döretmekde uly öňegidişlik gazandy.
Uly biologiki maglumatlary gaýtadan işlemekde emeli aň
2024–2025-nji ýyllar aralygyndaky giňişleýin ylmy synlar bir dilli modellerden has takyk diagnostika seljermesi we kliniki we ylmy barlaghanalarda iş akymlaryny awtomatlaşdyrmak üçin dürli giriş maglumatlaryny (suratlar, tekst, gurluşly biolukmançylyk maglumatlary) birleşdirip bilýän köpmodal ulgamlara geçişi görkezýär.
Lukmançylykda emeli aň: diagnostika we kliniki ulanylyşlar
Lukmançylyk edebiýatynda emeli aňyň diagnostika we hassalary bejermegi gowulandyrmakdaky uly goşandy bellenilýär. Barlaglar emeli aň algoritmleriniň diagnostika wagtyny azaldýandygyny, lukmançylyk surat seljermesiniň takyklygyny ýokarlandyrýandygyny we lukmanlara hassalaryň uly möçberli maglumatlaryny seljermek esasynda has giň maglumatly çözgütleri kabul etmäge kömek edýändigini görkezýär.
Mundan başga-da, 2024–2025-nji ýyllar üçin edebiýat synlary interaktiw diagnostika ulgamlaryna, şol sanda lukmançylyk kontekstine ýörite uýgunlaşdyrylan uly dil modellerine (meselem, AMIE, MedFound) bolan gyzyklanmanyň artýandygyny görkezýär, olar gözegçilik edilýän barlaglarda kliniki standartlara garanyňda ýokary diagnostika takyklygyny görkezdi.
Lukmançylyk diagnostikasynda emeli aň bazary üçin ylmy barlaglar geljekki ýyllarda bu ugurda durnukly ösüşiň boljakdygyny görkezýär. Pudak hasabatlaryna görä, Demirgazyk Amerika bazarynyň 2035-nji ýyla çenli iň uly bazarlaryň birine öwrülmegine garaşylýar, bu bolsa institusional maýa goýumlaryny we kliniki tejribelerde emeli aň gurallarynyň ornaşdyryljakgyny görkezýär.
Emeli aň diňe geljegiň tehnologiýasyndan has köp zada öwrüldi - ol ylmy, kliniki we ykdysady meseleleri çözmek üçin möhüm guraldyr. Soňky ýyllarda emeli aňyň keselleri anyklamakda, üpjünçilik zynjyrlaryny optimizirlemekde, ylmy açyşlary çaltlaşdyrmakda we iş prosesleriniň netijeliligini ýokarlandyrmakda netijelidigi subut edildi.
“Sanly sowat” okuw merkezi
Habarlaşmak üçin:
+993 63 639192
+993 62 525638
Salgysy:
Aşgabat ş., Görogly köçesi, 57 “A” jaý
Aşgabat ş., Garaşsyzlyk şaýoly, “Älem” binasy
